Deze pagina beschrijft het eerste toekomstbeeld van de samenleving in 2040 dat volgens experts realistisch is. In dit toekomstbeeld leven we in een maatschappij met meer aandacht voor persoonlijke vrijheid en vormt diversiteit een belangrijk kenmerk van de samenleving. Mensen richten zich meer op hun eigen behoeften en wensen, waardoor zij meer vrijheid ervaren binnen een diverse maatschappij. Het toekomstbeeld is beschreven vanuit het perspectief dat we ons al in 2040 bevinden.
Dit toekomstbeeld komt voort uit de uitkomsten van de horizonscan per thema.
Zie voor meer informatie over de gebruikte methoden het methoderapport.
Oudere generatie drukt een stempel op het sport- en beweegaanbod
De groeiende groep gepensioneerde ouderen heeft vrije tijd die besteed kan worden aan zowel zelf sporten en/of bewegen als ook aan andere vormen van ontspanning, zoals het live of via de media volgen van (top)sport. De mate waarin dat gebeurt is afhankelijk van persoonlijke omstandigheden, interesses en concurrerende activiteiten, waaronder mantelzorg, culturele activiteiten of vrijwilligerswerk. Er zijn diverse mogelijkheden om de vrije tijd te besteden, ook aan minder intensieve sporten, zoals wandelvoetbal en seniorenzwemmen. Geld vormt echter een belangrijke beperkende factor, omdat lang niet alles voor iedereen betaalbaar is. Voor ouderen met minder geld is de keuze aanzienlijk beperkter. Als er weinig geld beschikbaar is zijn zij voor een belangrijk deel afhankelijk van informele of individueel georganiseerde initiatieven, zoals een wandelclub.
Competitief sportaanbod en preventief beweegaanbod als complementaire pijlers
In een samenleving met veel aandacht voor het individu kan een veelsoortig sport- en beweegaanbod tot bloei komen, deels aangeboden in competitief verband en begeleid door sportcoaches, maar deels ook door professionals uit het gezondheids- en welzijnsdomein. Een deel van de druk op de (ouderen)zorg kan namelijk worden verlicht door het aanbod van goedkopere en door niet-medici aangeboden preventieve maatregelen, zoals bewegen op recept, activiteiten van buurtsportcoaches of voedings- en leefstijladviseurs. Het is dus kosteneffectief om dit aanbod breed toegankelijk te maken.
Sociale samenhang onder druk
Door het brede aanbod aan activiteiten en/of bij bijvoorbeeld het toegenomen takenpakket waar ouderen bewust voor kiezen (o.a. zorgen voor kleinkinderen, culturele activiteiten, langer werken of mantelzorg) slinkt het aantal ouderen die op regelmatige basis vrijwilligerswerk doen binnen een (sport)vereniging. Met minder vaste vrijwilligers is het lastiger om grotere verenigingen te laten voortbestaan. Een deel van de inzet van vrijwilligers kan worden vervangen door digitalisering, maar juist voor de sociale samenhang zijn deze digitale hulpmiddelen minder geschikt. Dit draagt ertoe bij dat steeds meer ouderen zich eenzaam voelen.
Verstedelijking, schaarste aan groen en de gevolgen voor de leefomgeving
Door bevolkingsgroei en het wonen in steeds kleinere huishoudens wordt de ruimte, vooral in steden, schaarser en stijgen de grondprijzen. Dit leidt tot verdichting, wat ten koste kan gaan van de kwaliteit van de woningen en ook de openbare ruimte. Vooral dat laatste zorgt in steden voor een verschraling van de ruimte die beschikbaar is voor groen en andere elementen die belangrijk zijn voor een beweegvriendelijke omgeving en de aanleg en het behoud van sportaccommodaties. Verstedelijking en minder groen versterken bovendien hittestress in de zomer, met negatieve gevolgen voor sport en bewegen én voor de sociale cohesie in een buurt.
Concurrentie om ruimte: sport en bewegen in een groeiende stad
Door verstedelijking ondervinden sportvoorzieningen steeds meer concurrentie van andere vormen van ruimtegebruik, waaronder maatschappelijke voorzieningen, vastgoed en woningen. Het aantal en de omvang van (klassieke) sportvoorzieningen, zoals voetbalvelden en sporthallen is daardoor in 2040 flink afgenomen. Veel van deze grotere voorzieningen zijn verhuisd naar de rand van de stad. Tegelijkertijd wordt binnen het stedelijk gebied steeds efficiënter gebruik gemaakt van de ruimte door enerzijds ruimere openingstijden van bijvoorbeeld fitnessclubs en anderzijds het meervoudig benutten van ruimte, zoals de daken van gebouwen waar ook sportvoorzieningen te vinden zijn.
Uitdagingen en kansen voor bewegen in de stad
Minder groen in openbare ruimte remt het sport- en beweeggedrag en maakt het minder aantrekkelijk om dagelijks buiten te bewegen. Tegelijk zijn er activiteiten en voorzieningen die weinig ruimte vragen en goed passen in een meer versteende omgeving, zoals freerunning en andere urban sports, maar ook jeu de boules, schaaktafels of beweegtuinen in de buitenruimte. Daarbij moet rekening worden gehouden met extra hittestress door het gebrek aan groen, wat buitensporten in de zomer bemoeilijkt. Een bijkomende uitdaging is dat met de groeiende bevolkingsdichtheid meer mensen aangewezen zijn op de resterende groene plekken. Dit stimuleert wel het gebruik van parken en outdoor fitness-toestellen, maar maakt deze plekken tegelijkertijd drukker én zorgt voor steeds diverser en intensiever gebruik.
De dubbele impact van digitalisering op sport- en beweeggedrag
Individualisering en digitalisering vergroten de zelfredzaamheid, maar zorgen er ook voor dat mensen minder verbonden zijn met anderen in de samenleving. Chatbots en virtuele assistenten kunnen een nuttige rol spelen in communicatie en het uitvoeren van taken maar verkleinen de mogelijkheden voor persoonlijk contact. Digitalisering en AI-functionaliteit met algoritmes zorgen ervoor dat gebruikers gepersonaliseerde informatie krijgen, zoals persoonlijk afgestemde trainingsschema’s en digitale incentives die kunnen aansporen tot meer sportdeelname en mensen stimuleren om meer te bewegen. Vooral jongere doelgroepen worden via gadgets en apps ook aangetrokken door “trendy sporten” en interactieve games die sport combineren met (Techniek waarmee aan een weergave van de realiteit virtuele elementen kunnen worden toegevoegd.). Tegelijkertijd leidt digitalisering in andere domeinen ertoe dat mensen minder bewegen bij het doen van dagelijkse handelingen, zoals huishoudelijk werk en het verrichten van dagelijks werk achter een scherm. Daardoor wordt het organiseren van voldoende dagelijkse beweging een steeds belangrijker onderdeel van het sport- en beweeggedrag, zeker voor niet of weinig sporten.
Voor mensen met beperkte digitale vaardigheden is het lastig om volwaardig mee te draaien in een gedigitaliseerde samenleving. Dit geldt ook voor deelname aan sportverenigingen die voornamelijk digitaal communiceren, waardoor er een extra drempel kan ontstaan om mee te doen aan sport of bewegen. Als daardoor ook de mogelijkheden en prikkels voor persoonlijke interactie via sport en bewegen afnemen, kan dit bijdragen aan meer eenzaamheid en mentale problemen.